YSTING I VALDRES


 

DSC_6002 (1)Bokforfattar Helge Gudheim har gjort den store boka YSTING I VALDRES om til eit praktisk kurs i norsk tradisjonsysting. Det fyrste kurset vart arrangert i januar 2017 med 11 deltakarar, og det andre i slutten av april 2017, også det med 11 deltakarar. Det blir nytt ystekurs 25. og 26. mai 2018 i Ulnes i Valdres – les meir om kurset under fanen "Kurs" øvst på denne sida.

Kursdeltakarane (1)BILDET er frå ystekurset i januar 2017. Foto: Nils Rogn, VNK.

YSTING I VALDRES er ei stor og dokumentarisk bok om norske ystetradisjonar. Under fanane "Bestille bok" og "Farhandlarliste" øvst på denne sida kan du lesa om korleis du får fatt i boka. Om du bur i Oslo, kan du få signert bok levert "på døra" av forfattaren sjølv innafor ring 2 i Oslo – ring 48091815 for bestilling. Kvar ystebok veg tre kilo, og kostar 580 kroner, eller 193 kroner kiloen...

Etter åtte års arbeid kom Helge Gudheim i selskapet Mat&Kultur AS i mai 2013 ut med denne tungvektaren av ei bok om norsk tradisjonsysting. Boka er godt motteken (sjå fanen «Omtale av boka»), og er seld i rundt 1800 eksemplar i heile landet.
Dette er eit verk for den som ynskjer å lære om ysting som tradisjonshandverk, og som ynskjer å få innblikk i kulturen rundt ystinga – i ei norsk fjellbygd – sett inn både i norsk og internasjonal samanheng. Ystarane får tilgang til oppskriftene – medan den kulturhistorisk interesserte lesaren får innblikk i ein viktig, men ofte gløymd del av vår nære historie; mjølkematen. Boka er unik i norsk samanheng, sidan ein tilsvarande dokumentasjon av ein ystetradisjon truleg tidlegare ikkje er laga her i landet. Sjølv om boka tek utgangspunkt i Valdres, vil folk også i andre distrikt ha glede av innhaldet, sidan det berre var små variasjonar i ysteteknikkane i dei forskjellige delane av landet.


Boka inneheld:
detaljerte intervju med 35 eldre budeier frå Valdres.
kunnskapen etter 200 informantar frå 1930-talet.
1020 gamle og nye bilde, tabellar og kart.
541 sider i stort format (25 x 33 cm). Boka veg 3 kilo!
ei riksdekkjande liste med 184 osteprodusentar.
ei liste med omtale av 292 norske og internasjonale osteprodukt frå vår samtid.
dialektordliste med over 3300 ord knytt til ost og ysting.
samanlikningar mellom norske og internasjonale ystetradisjonar.
informasjon om materialtypar; treverk, kopar/jern, vaskemetodar og ysteustyr.
eit kritisk blikk på korleis landet vårt tek vare på  ystetradisjonane sine.
autentiske og særs detaljerte oppskrifter på rundt 20 tradisjonelle mjølkeprodukt – sett inn i den kulturhistoriske samanhengen på gardar med stølsdrift.
•  og du får du vera med på leiting etter ein forsvunnen,  norsk ost – i Sør-Tirol i Nord-Italia!
Boka kjem med mykje ”nytt” – og for mange truleg ukjent materiale – særleg om gamalostane.
I denne boka er gamalostmaterialet delt i sju typar ost, sortert etter teknikk, og det mest spesielle vil vera ein grundig dokumentsjon også av ukokte gamalostar. Fleire typar pultost/knaost er også omtala, og det blir peikt på at det reint teknisk er forskjell mellom tradisjonell og moderne søtostysting.

Tradisjonen forsvann
Frå midten av 1900-talet har mjølkebilane reist med mjølka. Dermed viskast dei munnlege ystetradisjonane med åra ut,
og forfattaren ynskjer med denne boka å berge den handlingsborne kunnskapen om tradisjonsystinga over i skriftleg form. Dei siste tiåra har me opplevd ein renessanse for gardsysting, men det er i seg sjølv ingen garanti for at dei lokale ystetradisjonane blir vidareførde. Samstundes held meieriindustrien fram med å sentralisere si verksemd.
Boka er skriven med "upasteuriserte briller" – fordi mesteparten av tradisjonsystinga var av rå mjølk ved låge temperaturar. Dette står i stor kontrast til dagens "heilpasteuriserte", norske mjølkeindustri.

Få boka tilsend i posten:
Du kan bestille boka på e-post og få ho tilsend i posten:
Frå utgjevaren kostar boka 580 kr pr. stk.
Kjøper du ei bok, kjem det porto på frå rundt 100 kroner og oppover, alt etter kvar i landet ho skal sendast (frå Fagernes).
Bestiller du to eller fleire bøker, får du gratis frakt. Kjøper du fem bøker, får du kvar bok for 500 kroner.
Bøkene blir anten levert direkte av utgjevaren, eller dei blir sende som postpakke. Les meir om bokbestilling under fanen «Bestill bok».
Send bokbestilling på e-post til:
post@matogkultur.no.



Omtaler av boka:

«Kort sagt: et mesterverk», har matskribent Andreas Viestad skrive om boka.

Ove Fosså, Sandnes, er leiar i Slow Food-komiteen for Smakens ark i Norge:
«Endelig får vi i Norge en bok som behandler vårt tradisjonelle melkestell, kinning, bresting og ysting med den respekt og grundighet det fortjener. Boken fokuserer på tradisjonene i Valdres, men ser dem også i sammenheng med forholdene i andre deler av landet og verden. Det er all grunn til å håpe at boken vil bli til inspirasjon både for den som vil videreføre eller gjenoppta tradisjonell smør- og osteproduksjon, og for den som vil gjøre tilsvarende arbeid med innsamling og dokumentasjon på andre kanter av landet.
Biskop Johan Ernst Gunnerus omhandlet temaene forholdsvis grundig i «Oeconomisk Afhandling om alle de Maader, hvorpaa Melken nyttes i Norge», utgitt i 1774. Det som senere og frem til nå er skrevet om ost i Norge er i større grad meierihistore enn ostehistore. Meierienes oster er godt dokumentert, men de lokale spesialiteter som ikke fant veien til meierienes produksjonslinjer knapt er nevnt. Dette endrer Helge Gudheim nå, i et verk som er langt mer detaljert enn Gunnerus' avhandling.»

Ragnhild Nordbø, Rennebu, er ysteteknolog og næringsmiddelkandidat:
«Etter å ha lese heile boka, kan eg seia at det her er samla eit unikt materiale for dei som er interesserte i stølsdrift og mjølkestell i gamle dagar.
Etter det eg kjenner til, finst det ikkje tilsvarande verk frå andre stader i landet. I og med at boka er usedvanleg detaljert og tru mot kjeldene i skildring av framstillingsprosessane, og samstundes skildrar eit veldig stort produktmangfald, vil ho vera ein nyttig reiskap for dei som skal utvikle mjølkeforedling basert på tradisjonane òg i andre bygder enn Valdres.»


Ei rekkje instansar har støtta dette dokumentasjonsprosjektet:


Fylkesmannens landbruksavdeling i Oppland.
Norsk kulturfond, Oslo.
Norsk kulturråd, Oslo.
Regionale Bygdeutviklingsmidlar (BU) for Valdres.
Sparebank1 Hallingdal Valdres.
Sørlilegatet, Valdres Folkemuseum, Fagernes.
Valdresmusea, Fagernes.
Valdres Natur- og Kulturpark, Fagernes.

Utgjevar:
Mat&Kultur AS
Adresse: Tyinvegen 749, 2918 Ulnes.
Telefon: 48091815
E-post:
post@matogkultur.no
Organisasjonsnummer: 911646978MVA.
Bankkonto: 2325.15.42309.